Transcriptie aflevering 2

Gepubliceerd op 11 november 2020 om 17:18

Alexander de Grote Griekse Geweldenaar?

 

Dag iedereen en welkom bij de wonderlijke avonturen van Alexander een podcast over het leven en de geschiedenis van koning Alexander III van Macedonië, bij de Franstaligen uiteraard beter bekend als Alexandre Legrand.

 

Dit is de tweede aflevering van deze podcast, genaamd Alexander de Grote Griekse Geweldenaar telkens met een grote G én met een vraagteken.

 

Het is de bedoeling om tijdens deze aflevering twee hete hangijzers te bespreken. Twee onderwerpen die ons een beter inzicht kunnen geven in de controverse die er vaak heerst over deze historische figuur.

 

En ook twee onderwerpen die ik uit de weg wil hebben, zodat ze niet nodeloos de rest van ons verhaal bezoedelen.

De eerste discussie gaat over de vraag of Alexander de Grote een moordlustige veroveraar of een vooruitstrevende wereldheerser was. 

 

Er bestaan vele meningen over Alexander, sommige al meer genuanceerd dan anderen. De twee uitersten kunnen als volgt beschreven worden:

 

Zeker in de 19e, begin 20e eeuw waren er veel auteurs die Alexander beschouwden als een hellenistische westerse verlichte heerser die enkel goedheid bracht in de gebieden die hij veroverde. Met als pluspunt uiteraard dat hij een blanke was die zogezegd beschaving bracht in het decadente Perzische rijk. Een theorie die uiteraard veel aanhang vond in Duitsland gedurende een bepaalde periode.

 

Daar tegenover staat de visie die Alexander als een woeste veroveraar beschouwt, die de democratie in Griekenland heeft neergeslagen, duizenden dorpen en gemeenschappen heeft verwoest, en in Iran nog steeds bekend staat als Alexander de Verwoester en niet Alexander de Grote.

 

Daarnaast zijn er talloze tussenposities die de grootheden van Alexander erkennen, maar ook zijn wreedheden.

Wat volgt is mijn relatief bescheiden persoonlijk mening over dit onderwerp

 

Zoals ik in de inleidende aflevering al aangaf:  ik vind elke man of vrouw even belangrijk in de geschiedenis. Of anders gezegd: ik vind dat elk leven het evenveel waard is om geleefd te worden, ook al hebben sommige levens meer dan anderen hun stempel gedrukt op de samenleving en de geschiedenis.

 

Dus vind ik, dat we moeten besluiten dat mensen als Mao, Stalin, Hitler, maar ook Winston Churchill, Patton en George, W Bush massamoordenaars zijn, of nog Hilary Clinton. Oorlog is voor mij geen excuus om vrijuit te gaan voor moord. 

 

Dat al deze mensen niet worden veroordeeld is al erg genoeg, laten we als buitenstaander minstens eerlijk zijn in onze morele analyse. Als ik mensen opdraag om anderen te vermoorden en daar zelfs een leugen rond verzin (om mensenrechten te beschermen, democratie te verspreiden of het bevrijden van een onderdrukt volk, zoals Alexander zal doen om zijn oorlog te rechtvaardigen), dan ben ik een moordenaar. Punt. 

 

En ik ga al zeker niet mee in de riedel die stelt dat men historische daden moet beoordelen op basis van de waarden en normen die in die tijd heersten. Zelfs als dat het geval zou zijn: ik ga ervan uit dat niemand het leuk vindt om verkracht, gefolterd of vermoord te worden. Niet vandaag en ook niet 2500 jaar geleden.

Dus ja, Alexander was een massamoordenaar. zoals zovele anderen: Napoleon, Julius Caesar, Djengis Khan, Attila de Hun en al diegene die ik daarnet heb opgenoemd. 

Honderden, duizenden en waarschijnlijk zelfs honderdduizenden mannen, vrouwen, kinderen (en dan zwijg ik nog over de dieren)  zijn vermoord  en verkracht enkel en alleen omdat de jonge MAcedonische leider het zei. Of minstens omdat hij het toeliet. De leider zijn zorgt voor vele voordelen, maar ook voor vele verantwoordelijkheden. En dat betekent dat een leider – minstens moreel - verantwoordelijk moet worden geacht voor wat er gebeurt terwijl die persoon de leider was. 

 

Kijk, vele leiders en volkeren hebben bloed moeten vergieten, omdat ze in een positie werden geplaatst waar zij niet anders konden. Ik heb daar begrip voor en kan erkennen dat geweld soms de enige uitweg kan zijn uit een uitzichtloze situatie. In dat geval kan het moreel oordeel (want dat is het uiteindelijk ook maar) misschien minder streng zijn en kunnen er verzachtende omstandigheden worden ingeroepen. Maar moord blijft moord. Elke dode is er één teveel. Elk dode is de vader, moeder, zoon, dochter of kleinkind van iemand anders.

 

En voor Alexander zijn verwoestende veroveringstocht zijn er eigenlijk weinig verzachtende omstandigheden die kunnen worden ingeroepen. Hoogstens was zijn verovering van de Griekse steden in het Westen van Anatolië een “bevrijding” van het Perzische juk, maar zoals zo vaak was dit een voorwendsel om oorlog te voeren en was de echte reden de zoektocht naar het uitbouwen van een imperium.

En toch ga ik over deze massamoordenaar een podcast maken. omdat helaas de meeste grote helden met een mooi verhaal uit onze wereldgeschiedenis massamoordenaars zijn. Van oost tot west en  van noord tot zuid.

Maar ik wou dit toch even duidelijk maken en aandacht schenken aan de talloze doden die gedurende ons verhaal zullen sterven. Zij zijn de mensen die schuilen achter zinnen als: “en toen vielen de stadsmuren en de troepen van Alexander plunderden de stad”. Als ze geluk hadden, werden ze als slaaf verkocht, om te werken als knecht of hoer Alles beter dan het ergste lot van al: mijnwerker in de zilver- of goudmijnen. Een lot erger dan een snelle dood.

 

Deze podcast zal dus zeker geen hagiografie worden, geen biografie van een heilige , maar dat betekent niet dat Alexander geen goede kanten had of geen positieve bijdrage heeft geleverd aan de geschiedenis. De kans is groot dat een luisteraar na het beluisteren van heel de podcast achterblijft met een het beeld van Alexander dat als positief kan worden beschouwd.

 

Alexander was, volgens wat we weten, een man die vrouwen correct en met eerbied behandelde. Zonder dat hij daarom man en vrouw als gelijkwaardig beschouwde. Hij verafschuwde verkrachting, stond open voor andere culturen en leek oprecht begaan met het lot van de gewone Macedoniër of Perziër. Hij introduceerde nieuwe culturele aspecten in de gebieden die hij veroverde, maar liet ruimte voor de cultuur en godsdienst die al aanwezig was.

 

Iets dat niet over elke heerser uit de oudheid gezegd worden. Vele latere of zelf hedendaagse leiders komen zelfs niet in de buurt van Alexander zijn vooruitstrevendheid, persoonlijke ethische moraal en verlichte ideeën. Ik denk dat men oprecht kan stellen dat Alexander een goed mens was, of tenminste dat probeerde te zijn. Ook al doet dat de wreedheden niet verdwijnen die onder zijn bewind zijn uitgevoerd.

 

Een tweede discussiepunt betreft de vraag of Alexander een Macedoniër of een Griek was.

 

Om duidelijk te zijn, ik ben een Belg, een Vlaming, een Vlaams-Brabander. Ik heb weinig tot geen affiniteit met nationalistische conflicten in de Balkan of het Griekse schiereiland, wat in deze discussie een voordeel en een nadeel kan zijn. Ik kan mijn onafhankelijke blik op heel het gebeuren werpen, maar zal nooit begrijpen wat het betekent als je huis of familie verwoest werd door soldaten van een ander land of bevolkingsgroep.

 

Heel deze discussie bestaat uit de vraag of Alexander een Macedoniër was of een Griek. Het eerste probleem hiermee is natuurlijk dat het concept natiestaat in de 4e eeuw voor Christus nog niet bestond. Er was geen “Griekenland” of “Macedonië “(Macedonië dat nu trouwens Noord-Macedonie heet, net omdat Griekenland zelf een provincie heeft die Macedonië heet en niet wou dat een land dezelfde naam droeg). 

 

Wij hebben namelijk de neiging om de situatie van vroeger te proberen te plaatsen in concepten van nu. Terwijl vroeger het concept dus natiestaat niet bestond. Niet in het minst omdat grenzen vroeger een stuk “flexibeler” waren.

 

Daarnaast is het concept Grieks in de oudheid een stuk minder eenduidig. Er waren immers tientallen tot honderden, Griekse poleis, waarvan Sparta en Athene de bekendste waren. Er waren niet alleen poleis die zich bevinden in de plaats die wij nu Griekenland noemen, maar ook in Zuid-Italië (Magna Graecia), West-Turkije (Klein-Azië), Frankrijk (Massalia, Marseille) en rond de gehele Zwarte Zee. Allemaal met hun eigen bestuur: heel soms koninkrijken, maar in de tijd van Alexander en zijn vader was er vooral een strijd tussen de oligarchieën en de “democratieën”. Ja, er was een vaag gevoel van hellenisme, met de olympische spelen als hoogtepunt, maar daar moet men zich ook niet teveel bij voorstellen.

 

Typerend is misschien het feit dat Filip II en Alexander heel Griekenland hebben kunnen veroveren (of verenigen?) onder meer wegens de Peloponnesische oorlogen. Tijdens deze oorlogen hebben de Griekse stadsstaten elkaar tientallen jaren bevochten en kapot gemaakt, wat de weg heeft vrijgemaakt voor de verovering van hen allemaal. Er was dus zeker geen sprake van een “verenigd” Griekenland tegenover een vijandig Macedonië.

 

Het klopt wel dat de Grieken (die zichzelf als hellenen bestempelden, het woord Grieks is in onze taal geslopen via het Latijns)  zich meer als een eenheid beschouwden wanneer zij te maken hadden met een buitenlandse dreiging of wanneer zij zich positioneerden tegenover een groep die zij als niet-Grieks beschouwden. Niet-Grieken bestempelden zij als barbaren, omdat zij een niet-Griekse taal als een soort simplistisch gemompel beschouwden: bar-bar.

 

Maar zelfs in dergelijke gevallen is deze eenheid of een soort beginnend nationalistisch gevoel zeer relatief.

 

Heel de propaganda rond het gevecht van de vrije Grieken tegenover de onderdrukkende Perzen mag simpelweg naar de vuilbak van de geschiedenis worden verwezen. Zowel Athene, Sparta als de andere grote stadsstaten (en trouwensook Macedonië) hebben de Perzen meermaals als bondgenoot gebruikt om hun macht te vergroten. Of minstens geprobeerd dit te doen. 

 

Er was dus sprake van een complete afwezigheid van gecentraliseerd bestuur of eenheid van optreden. Er was daarentegen vooral veel propaganda waarbij men zich al dan niet helleens noemde, als het de stadsstaat in kwestie goed uitkwam. De Griekse stadsstaten, de Macedoniërs en de Perzen waren de ene keer bondgenoot en de andere keer vijand van elkaar, afhankelijk van de omstandigheden.

 

Dus, wat betekent dit allemaal voor onze discussie over de nationaliteit van Alexander? 



Alexander was de koning van het koninkrijk Macedonië, In de zin wat dat betekende in de tijd van +/- 2.500 jaar geleden. Niet meer, niet minder. En dit heeft weinig tot niets te maken met de strijd die nu wordt gevoerd tussen de natiestaten Griekenland en Noord-Macedonië.

Het Macedonische koninkrijk lag in het uiterste Noorden van wat toen als Griekenland werd beschouwd en werd daardoor waarschijnlijk beschouwd als Grieks door sommigen en als barbaars door anderen. Het lag op de grens met ThraciË en YlliriË en had dus ongetwijfeld ook meer nomadische invloeden van stammen met een iets minder sedentaire levensstijl die vaak als minderwaardig werd beschouwd. 

 

Er is ook heel wat discussie over de vraag of de taal van de Macedoniërs een Grieks dialect was of niet. 

 

De consensus lijkt er nu naar toe te gaan dat dit niet het geval was en dat wanneer een Macedoniërs en een Griek elk  hun eigen taal spraken, zij elkaar niet konden verstaan. 

 

Ik denk dat we het belang van deze discussie niet moeten overschatten. Ook het Grieks kende verschillende dialecten. De Spartanen spaken Dorisch, in Thessalië was dat Eolisch en de Griekse steden in West-Anatolië spraken Ionisch Grieks. Athene kende het belangrijkste of toch meest invloedrijke dialect: het Attisch.

Deze dialecten waren aan elkaar verwant en men gaat ervan uit dat sprekers van verschillende dialecten elkaar goed konden verstaan. Net als een Engelsman een Amerikaan verstaat. Of een Fransman een Québecaan begrijpt, hoewel die dialecten al iets verder uit mekaar liggen.

 

Het blijft voor een deel uiteraard allemaal historische speculatie, gebaseerd op de schaarse beschikbare bronnen.

Het lijkt in ieder geval zeer aannemelijk dat de elites elkaar wel konden verstaan, maar dat dit minder het geval was, naarmate men zich begaf op het platteland of naar uithoeken van Hellas. 

 

We mogen niet vergeten dat ook bij ons nog niet zo lang geleden elk dorp of stand zijn eigen dialect had en de uitvinding van ABN of AN een zeer recente is. Ik betwijfel of 200 jaar geleden een dorpeling van pakweg Tienen zich verstaanbaar had kunnen maken tegenover een inwoner van Maaseik of Diksmuide. 

 

Ironisch genoeg verdwijnen deze Griekse dialecten allemaal door toedoen van voornamelijk één man: Alexander de Grote. Hij maakte van Attisch Grieks, het zogenaamde koine of gemeenschappelijke Grieks, de bestuurstaal van zijn hellenistische rijk. 

 

De Macedonische elite sprak dus zonder enige twijfel een Grieks dialect dat verstaanbaar was voor de leiders van de andere Griekse stadsstaten. Dit zal minder het geval geweest zijn voor vele Macedonische soldaten en landbouwers.

 

Bovendien was het dus Alexander die de hellenistische cultuur én de Griekse taal naar de uithoeken van het Perzische rijk heeft gebracht. 

De relativiteit van heel deze discussie wordt duidelijk wanneer we zien dat de Macedoniërs er alles aan deden om zich Grieks of helleens te laten bestempelen, terwijl de Grieken (zijnde vooral Athene en Sparta) er alles aan deden om de Macedoniërs als “barbaren” of outsiders te bestempelen. 2500 jaar is het net omgekeerd: de Macedoniërs noemen Alexander allesbehalve een Griek en de Grieken claimen Alexander als iemand van hen.

 

 Op dit moment ligt het grootste deel van het initiële Macedonische koninkrijk inderdaad in Griekenland (in de provincie Macedonië), maar 2500 jaar geleden was er van een dergelijke constellatie geen sprake.

 

Alexander was leider van het koninkrijk Macedonië dat grensde aan tientallen andere democratieën, oligarchieën en koninkrijken, waarvan de meeste zich misschien helleens noemden, maar toch vooral Athener, Spartaan, Korinthiër of Thebaan.

 

En dat lijkt me een mooie conclusie om mee te eindigen.



Ik hoop dat ik jullie iets heb kunnen bijbrengen over twee gevoelige onderwerpen die nu nog steeds verhitte discussies teweeg kunnen brengen. Hoewel ik het vooral belangrijk vind om na te gaan of Alexander een wrede dan wel een verlichte leider was, is het vooral de nationalistische discussie die veel commotie oproept. Denk in de eerste plaats aan de discussie over de naam “Macedonië”, maar bijvoorbeeld ook over de luchthaven in Skopje (hoofdstad van Macedonië) die de naam Alexander de Grote meekreeg. Iets dat de Grieken niet zo leuk vonden.

Ik denk dat beide onderwerpen enige nuance verdienen en ik hoop dat ik deze hier wat heb kunnen tentoonspreiden.



Ik dank iedereen voor het aandachtig luisteren en hoop jullie opnieuw te begroeten bij de volgende aflevering met als titel: de speeltuin van Alexander, deel 1: de helleense stadsstaten.

 

Dit waren de wonderlijke avonturen van Alexander de Grote. En dan kan ik jullie enkel nog een prettige ochtend, dag, avond of nacht toewensen

 

Tot ziens


«   »

Reactie plaatsen

Reacties

Er zijn geen reacties geplaatst.